بهمن نگار

نام کتابی است از دانشور عزیز حوزه مشهد، استاد حسن ربانی بیرجندی. استاد ربانی، به وصفی متین نام بردار است و آن هم "کثرت تتبع" می باشد و می دانی که این وصف از فنون تحقیق است.چه بسا محققی، متتبع نباشد و در موضوعی که پیرامون آن فحص می کند تنها اهل "مراجعه" باشد نه لزوما "تتبع".
طاقت فرسایی و عمرسابی تتبع در علوم فقهی بر آگاهان از حاق و حتی حاشیه این علوم پوشیده نمانده است و صبر بر استحصال "ثمره بحث" دیگر از "مبانی اخلاقی اجتهاد" باید شمرده شود و استاد ربانی از صابران بر علوم فقهی در میان دانشوران فقه و اجتهاد در حوزه مشهد است.

"فقه و فقها در گذر زمان" حاصل غوطه وری این گرانمایه در انواع کتب و احوال اصناف فقهاست.داده های فراوانی شامل ابعاد و مختصات کتب ادوار فقه امامیه به همراه منهج فقهی فقیهان در کنار اشارات مکرر به مبانی اصولی،حدیثی و رجالی ایشان سه رکن پردازش های این کتاب را بوجود می آورد. ذکر رشحاتی از سیره اخلاقی و اجتماعی فقهای عظام بدون آنکه به رویکرد اساسی کتاب لطمه ای وارد آورد به سودمندی این اثر استاد ربانی افزوده است.
پرداختن به کتب و فقیهانی گمنام که آثار سترگی را به کتابخانه عظیم فقاهت در جهان اسلام افزوده اند از دیگر ویژگی های این کتاب است. نام برداری از مانند "عبدالاعلی سبزواری" صاحب موسوعه "مهذب الاحکام" از این باب است.وی بعد از آیت الله خویی مرجعیت عام یافت اما یکسال بعد از او رحلت نمود.
عمده کتابهایی که درباب تاریخ فقه و فقها در سالیان اخیر نگاشته شده است از تبیین فقاهت در هفتاد سال گذشته خالی است اما صاحب "فقه و فقها در گذر زمان" با ملاحظه ای جدی این دوره را تحلیل می کند و آخرین دستاوردهای فقیهان شیعه در عصر حاضر را به تماشا می نشیند.

در ادامه سلسله درس گفتارهای استاد سید عباس صالحی در باب "اندیشه سیاسی معاصر شیعه" که خود فصلی از فقه سیاسی در اسلام است، اندیشه سیاسی شیعه در دوران مشروطه طرح گردید.
به اجمال باید دانست ، از قویم ترین منابع برای بررسی این مقولات در مشروطه ، کتاب "تنبیه الامه" نائینی است.
فقیهی اصولی و ژرف اندیش که برای توسعه تفکر دینی در آشوب مشروطه خواهی و مشروعه طلبی سخت کوشید."تنبیه الامه" مهمترین سند اندیشه سیاسی شیعه در این دوران است.

ابعاد درس پر از زوایای قابل بررسی است و اینجا تنها به برداشت هایی از محتوای مطرح شده خواهم پرداخت.در عباراتی کوتاه.اینها تنها هم زمان با شنیدن درس در کنج خاطرم می نشست.ذکر خطایش با تو.

• تدوام نظریه پردازی نائینی در دوره های بعدی در سیاقی چون تنبیه الامه می توانست ذخیره ای پر و پیمان برای نظریه پردازی سیاسی در شیعه و ایران باشد و ما را گرفتار بسیاری از معرکه ها نکند یا لااقل در مصاف با جریان های مقابل توشه ای ارزشمند باشد.ما دچار انقطاع معرفتی هستیم.شاید. 
• کاش همچنان که حاشیه نویسی بر عروه الوثقی سید کاظم طباطبایی مشروعه خواه ادامه یافت ، به گونه ای حاشیه نویسی بر تنبیه نائینی هم رواج داشت تا آن گاه ، عزت در اندیشه ، طعم دیگری داشت.
• پروسه روشنفکران در ایران از مشروطه به این سو به قطع از حمایت های آشکار و پنهان غرب یا دست کم معنوی آن برخوردار بوده زیرا معلوم شد چقدر ظرفیت آشوب سازی فکری و سیاسی دارد.
• از حالا به بعد برای پویایی و پردازش اندیشه بکوشیم.حالا رسائل شیخ کاربرد دیگری دارد و کفایه آخوند. باز شاید. یعنی به نوعی الهام بخش است.
• خود نائینی در تنبیه می گوید تمام ظرفیتهای کتاب و سنت استفاده نشده.ببین که از "لاتنقص الیقین بالشک" چه حجمی از نظرات بیرون می ترواد. 
• استدلالهای تنبیه دست کم مثالهای خوبی برای ذهن گشایی طلاب در سر درس فقه و اصول است برای درک بهتر ثمرات فقهی قواعد اصولی، گرچه ارج نائینی و تنبیه والاتر است چون فوائد الاصولش.
  

بسم الله، والحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، وبعد:-

در این راه باید ساده و صادقانه گفت اگر سوال یا سوالاتمان را بدانیم به حتم اهدافمان را نیز شناخته ایم.این گونه است که خواهیم دانست به کجا باید رفت.کسی سوال خوب بیان می دارد که بداند به کجا می رود و مقصد را برای خویش تعریف کند.
آنچه این روزها با عنوان نقشه جامع علمی کشور مطرح است در این راستا و با شناخت این کاستی است.متولیان فکر و فرهنگ این سامان دیگر به این نتیجه رسیده اند که بی نقشه راه گام برداشتن بلاهت است.تدوین یا تاسیس ساختار هر دانشی آنهم از نوع آنچه به "فلسفه فقه" معروف است از این راه و چاره بر کناره نیست.آنگاه می توان به درستی ساختار دیگری آنچنان که در نظر داریم و بدان نیاز داریم برای دانشهای تازه میلاد خود بنا نهیم.
پس باید سوالات را بشناسیم تا بدانیم دانشوران ما چه منظور و مقصدی در ذهن دارند و به کدامین سو روی آورده اند.بررسی کم و کیف سوالات مطرح در مطالعات برون فقهی بن مایه اولیه برای تاملات اساسی درباره دانش فقه است. 

دیری است نگاه از برون، شکل و شمایل منظر اندیشه وران حوزه های علوم این بوم به مسایل علمی شده است.دلایل آن چندی است.از آنجا که فعلا بروز پدیده های علمی و ایجاد طیف های فکری در بستر های مطالعاتی اهالی فکر ما بی ربط به آب و هوا و شرایط جوی سپهر فکر غربی نمی شود،آنچه از آن به "فلسفه فقه" تعبیر می شود نیز از همین روزنه قابل ارزیابی است.
بی شک آنچه تامل درباره فلسفه فقه را در دستور کار اندیشه وران ما قرار داد رواج این مباحث با عنوان کلی فلسفه های مضاف بود.مقوله ای که در سنت فکر فلسفی مان هم آن را با این گونه و گویش نمی بینیم...

در این راه و در باب این ریشه باید همچنان روان بود.رویش این گونه است.